Ostatnia stacja Lwa Tołstoja, czyli wszystkie drogi prowadzą do literatury.

Musicie wiedzieć, że bardzo mocno fangirluję pewnego cudnego i ogromnie uzdolnionego szkockiego aktora. Czyli po prostu w mojej opinii James McAvoy jest ideałem pod każdym względem (poza tym jest cudownym mutantem, nie może być nic lepszego niż połączenie niebieskich oczu, ciemnych włosów i rudej brody). I z tych właśnie powodów wstałam kiedyś rześka i szczęśliwa, spojrzałam na zdjęcie urodziwego Szkota, wymamrotałam coś w stylu „jakmożnabyćtakniesamowiciedoskoanałymnojakasdfghjkl” i postanowiłam (dość lekkomyślnie), że obejrzę wszystkie filmy z tymże aktorem. Tym sposobem James McAvoy dołączył do zacnego grona stanowionego przez królów tumblra Benedicta Cumberbatcha i Toma Hiddlestona, a ja powoli zaczęłam szukać, które filmy interesują mnie najbardziej. 

Michael Fassbender próbuje wytłumaczyć fenomen Jamesa McAvoya.

To tyle z moich pisków i zachwytów, czas na coś poważniejszego i związanego z literaturą. Tołstoj. Jakiś czas temu z niekłamaną przyjemnością przeczytałam Annę Kareninę, która zawładnęła mną bez reszty, ale znajomością jego innych dzieł pochwalić się nie mogę. Owszem, pacholęciem będąc, przebrnęłam przez pierwszy tom „Wojny i pokoju”, beztrosko omijając wszystkie fragmenty wojenne, a koncentrując się na romansach (czytanie na głos kwestii Nataszy było jedną z moich ulubionych rozrywek), jednak jak widzicie, trudno powiedzieć, że „Wojnę i pokój” znam i przeczytałam. Ale co łączy rosyjskiego pisarza, którego otaczano wręcz kultem i traktowano czasem jak proroka, z Jamesem McAvoyem (nie, nie chodzi mi o niesamowite zdolności, chociaż…)? Łączy ich film Michaela Hoffmana „Ostatnia stacja”, który opowiada o ostatnim roku życia Tołstoja i jego żony Zofii, a w którym sekretarza pisarza – Valentina Bułgakova – zagrał właśnie mój ulubiony Szkot.

Dość niezwykła była historia Tołstoja, bo wokół tego pisarza o zdecydowanych i raczej wyjątkowych poglądach, zawiązał się cały ruch, którego ideałów, co ciekawe, sam Lew nigdy do końca nie podzielał (cóż, co innego można głosić, a co innego wyczyniać). Tołstoiści mieli założenia w pewnym stopniu kontrowersyjne, bo zostali nawet uznani za sektę, odrzucali instytucję Kościoła Prawosławnego, własność prywatną, czy odmawiali płacenia podatków i służby wojskowej. Dzięki „Ostatniej stacji” mamy wgląd, wiadomo, że tylko pobieżny, w całe środowisko tołstoistów, a także życie codzienne samego pisarza. I szczerze mówiąc, nie obchodzi mnie to, czy w filmie zostały zachowane wszystkie fakty i nic nie zostało ubarwione. Najważniejsze jest to, że z ciekawości przeszukałam Internet w poszukiwaniu informacji na temat sławnego Rosjanina oraz jego rodziny (szczególnie żony) i spędziłam prawie dwie godziny, śmiejąc się, ocierając ukradkową łzę wzruszenia i z żywym zainteresowaniem śledząc wydarzenia rozgrywające się na ekranie. Bo tak naprawdę „Ostatnia stacja” nie jest jakimś napuszonym, nudnym filmem o życiu artysty, ale wspaniale lekkim, uroczym i wzruszającym obrazem starości, traktującym o uniwersalnych wartościach i przede wszystkim o miłości, która wymaga wyrzeczeń, ale jest czymś najpiękniejszym w życiu. To może nie jest film ambitny i doskonały, ale jak przyjemnie się go ogląda! 

"Ostatnia stacja" już nawet nie jest filmem o pisarzu i pisaniu, ale o sprawach całkowicie uniwersalnych i najważniejszych.

 

Oś fabularna kręci się wokół testamentu, w którym Tołstoj miał przeznaczyć swój majątek dla ludu, oraz relacji pisarza z żoną Zofią (w tej roli fenomenalna Helen Mirren, w roli Lwa również świetny Christopher Plummer). To nie było łatwe małżeństwo, bo i on, i ona nie mieli łatwych charakterów. On był często zimny i nieczuły, zajęty sobą, swoim pisaniem i filozofowaniem, ona wpadała w histerię i była zaborcza, ale cały czas niezwykle oddana. Tołstoj złamał niewinną i delikatną dziewczynę, pokazując jej swoje pamiętniki wypełnione wspomnieniami erotycznych ekscesów stanu kawalerskiego, niejednokrotnie traktował ją ozięble, Zofia jednak do końca wytrwale trwała przy swoim mężu. Urodziła trzynaścioro dzieci, przepisywała książki („Wojnę i pokój” przepisała aż sześć razy!) i znosiła otoczkę popularności, która wytworzyła się wokół jej męża – pisarza.

Życie Tołstojów obserwujemy w „Ostatniej stacji” jakby z perspektywy wspomnianego już przeze mnie sekretarza - Valentina Bułgakova, jednocześnie mając wgląd w życie jego samego, jego odkrywanie miłości, poglądy i charakter. Można by powiedzieć, że takie uwypuklenie postaci sekretarza nie było potrzebne, jednak mnie ono niezwykle cieszy. Nie dość, że miałam dużo Jamesa na ekranie (co ciekawe, jego osobista żona też tam się pojawiała od czasu do czasu), to sam Valentin pokazany w filmie był osobą o ogromnym uroku osobistym. Naprawdę, nic, tylko przytulać, ja bym się z miejsca zakochała.

Tutaj Valentin Bułgakov aka Charles Xavier czyta Tołstojowi w myślach.

Słowem, „Ostatnia stacja” to znakomity film na letnie czy zimowe wieczory, w którym akcja płynie leniwie, ale jednak aż wszystko buzuje w nim od emocji. Po prostu go lubię, podobały mi się zdjęcia i montaż, podobała mi się niewyraźna muzyka w tle i ukazany w nim kawałek Wielkiej Literatury, a raczej Wielkiego Literata. A przy okazji ta barwny i zgrabnie opowiedziany fragment opowieści o życiu Tołstojów sprawił, że ogromnie chcę przeczytać „Pamiętniki” Zofii Tołstoj, już, teraz, zaraz!

"Ostatnia stacja", reż. Michael Hoffman, 2009, Niemcy, Rosja, Wielka Brytania

Filth, czyli rozjechane granice, degenerat i smutek ukryty za śmiechem.

Podejrzewam, że gdyby nie nazwisko Jamesa McAvoya na samym szczycie obsady, nie zwróciłabym uwagi na „Filth”. A już na pewno nie obejrzałabym tego filmu teraz, bo owszem, opis może ciekawy, policjant – degenerat i manipulator może też, ale w sumie niewiele mnie to obchodzi. Poza tym z reguły nie oglądam takich filmów, bo choć ciężkie tematy są okay, to przemoc (dużo przemocy) i wulgarność (jeszcze więcej wulgarności) już nie do końca. Ale stało się, zakochałam się kompletnie, wpadłam po uszy, ostatni X-Meni jeszcze bardziej pogłębili obsesję, jakaś setka obejrzanych wywiadów tym bardziej – dla Jamesa obejrzę wszystko (z tymi wywiadami to w ogóle jakaś śmieszna sprawa, bo mój angielski jest na w miarę komunikatywnym poziomie, ale czasami zastanawiam się, czy McAvoy naprawdę nie mówi językiem ufo. Szkocki akcent robi swoje – dla mnie to zdecydowanie nie brzmi jak angielski).

James McAvoy to taki aktor, dla którego można (a nawet trzeba) obejrzeć wszystko. Nawet, gdy zachowuje się nieprzyzwoicie.

Obejrzałam więc „Filth”. Wiecie, z kinem niezależnym jest trochę tak, że ono ma wszystkich gdzieś. Istnieje sobie takie całkiem odrębne, pozwala sobie na więcej, nie zważa na poprawność polityczną i na to, czy widz po drugiej stronie będzie czuł się zniesmaczony czy nie. W przypadku tego filmu niezależność daje o sobie mocno znać, czasami nawet aż za mocno, choć w ostatecznym rozrachunku okazuje się, że to „za mocno” było całkiem potrzebne. To film odrażający tak, jak jego główny bohater, ohydny tak, jak wskazuje na to tytuł, obrazoburczy do granic, których tak naprawdę nie ma, perwersyjny i wulgarny. Film, którego nie da się wpisać w jedną kategorię i zaszufladkować, który nie wiem, czy czegoś uczy, ale na pewno daje do myślenia i uświadamia, że istnieje więcej przekleństw, niż wcześniej byliśmy tego świadomi. Okazuje się jednak, że cała ta otoczka ma jakiś cel, a ten, kto tego nie kupuje, nie powinien w ogóle za film się zabierać. Bo „Filth” to nie jest, ot, taki sobie przyjemny filmik, który można obejrzeć wieczorem z całą rodziną lub który skrywa trudne kwestie za ładnymi obrazkami. To film, który jest ohydny, bo ohydę miał ukazywać, obraz, który jest jednym wielkim rozkładem jednego, konkretnego człowieka. Teraz możemy tylko pomyśleć, że tych konkretnych ludzi jest jednak więcej i za każdym stoi tragedia, bądź cały splot doświadczeń, o których nigdy do końca się nie dowiemy. Zawsze pozostaną niedopowiedzenia, zawsze będzie tylko to, co zewnętrzne.

Za tą postawą kryje się zepsucie i tragedia. Nic nie jest takie, jakie się wydaje.

„Filth” to opowieść o człowieku zdegenerowanym do cna, zepsutym od środka, o tasiemcu, który pożera sam siebie, ale jest silny, włada, rządzi i manipuluje. Historia policjanta, który dąży do awansu po to, by odzyskać żonę i córkę na pierwszy rzut oka wydaje się zwyczajna, ale w tej zwyczajności przekombinowana, jednak w miarę upływu minut odkrywamy więcej. Bo to jest dziwny film, taki bardzo specyficzny, który na pewno nie do każdego trafi. Zaczyna się jak czarna komedia, by powoli przeradzać się w rasowy dramat, przeplatany dziwacznymi wstawkami. I kończymy oglądać z oczami jak spodki oraz jednym wielkim „CO?”. Ja po skończeniu włączyłam od początku, nie wiedząc, czy powinnam płakać, czy podśmiewywać się pod nosem.

Tak, chyba właśnie to powolne odkrywanie mi się najbardziej w „Filth” podobało oraz dwa uczucia, które towarzyszyły mi przez większość filmu. Pierwsze to przeczucie, że coś się zaraz zdarzy, coś gorszego niż widzieliśmy dotychczas. Od początku wiemy, jakim typem jest Bruce, wiemy też, że jest on zdolny do absolutnie wszystkiego, ale czasami pojawia się myśl „Nie, tu już powinna być granica, on nie może taki być”. Tyle że tej granicy w rzeczywistości nie ma.
Jednocześnie przy całej tej pozornej miałkości oraz wulgarności dialogów, ma się wrażenie, że to, co mówią bohaterowie jest ważne. Pojawiają się zdania, które odkrywają karty, obnażają Bruce’a i wbrew pozorom zapadają w pamięć. I tak, dialogi, w których liczba przekleństw zdecydowanie przeważa normę, naprawdę mogą być błyskotliwe i inteligentne.

Ten film nie byłby jednak taki sam, gdyby nie właściwy przyczynek mojego seansu – James McAvoy. Gdy myślałam o „Filth”, zastanawiałam się, co napiszę, w jaki sposób opowiem o nim M., strofowałam sama siebie i oskarżałam o brak obiektywizmu. Ale uwierzcie, nie mogę powiedzieć, że McAvoy był w roli Bruce’a przeciętny, nie mogę nawet powiedzieć, że jego kreacja podobała mi się z sympatii do samej jego osoby, nie mogę powiedzieć, że nie był genialny, skoro był. Dobrze grał w Narnii, dobrze w Zakochanej Jane, dobrze w Pokucie (choć nawet on nie zdołał uratować tego filmu), absolutnie go kocham za X-Menów, ale to, co pokazał w „Filth”, było naprawdę mistrzowskie. W jego bohaterze była frustracja, ogrom bólu, okrucieństwo, przeszywający sarkazm i rozpacz, a równocześnie drwina. I nawet sympatia, taka całkiem przewrotna, bo sympatia widza dla bohatera.
Słowem, zachwycam się niewyobrażalnie, ostatnimi czasy tak mocno oczarował mnie chyba tylko doskonały Ben Whishaw w roli Ryszarda II (swoją drogą, polecam bardzo).

Bruce'a Robertsona nie da się lubić, ale jednocześnie nie można nie mieć dla niego odrobiny współczucia i sympatii.

Tak sobie myślę, że „Filth” jest w pewien sposób irytujący, bo to jeden z tych naprawdę mocnych obrazów (albo może ja po prostu niewiele oglądam takich filmów i mi się wszystko wydaje mocne?), które chce się jak najszybciej wyprzeć z głowy, ale których wyprzeć się nie da. Co więcej to taki film, który mimo wszystko, można oglądać kilka razy i który po tych kilku razach jest jeszcze lepszy. Warto, choćby dla samego aktorskiego popisu McAvoya.

"Filth", reż. Jon S. Baird, na podstawie powieści Irvine'a Welsha, 2013, Wielka Brytania